Η άνοια σπάνια εμφανίζεται από τη μια μέρα στην άλλη. Συνήθως ξεκινά με μικρές αλλαγές που εύκολα τις αποδίδουμε στο άγχος, στην κούραση ή στη φυσιολογική γήρανση. Κι αυτό είναι ανθρώπινο. Όμως η έγκαιρη αναγνώριση αυτών των αλλαγών μπορεί να κάνει ουσιαστική διαφορά, γιατί δίνει χρόνο τόσο στο ίδιο το άτομο όσο και στην οικογένεια να οργανωθούν και να αντιμετωπίσουν ό,τι έρθει με μεγαλύτερη ψυχραιμία.
Καθώς μεγαλώνουμε, είναι φυσικό να αλλάζει ο τρόπος που λειτουργεί το μυαλό μας. Μπορεί να ξεχάσουμε ένα όνομα ή ένα ραντεβού και να το θυμηθούμε αργότερα. Μπορεί να χρειαζόμαστε λίγο περισσότερο χρόνο για να επεξεργαστούμε μια πληροφορία ή να δυσκολευόμαστε να συγκεντρωθούμε όταν έχουμε πολλά στο κεφάλι μας. Αυτές οι αλλαγές δεν αποτελούν σημάδια άνοιας. Είναι μέρος της φυσιολογικής γήρανσης και συνήθως δεν επηρεάζουν ουσιαστικά την καθημερινότητα.
Η ανησυχία ξεκινά όταν οι αλλαγές ξεφεύγουν από αυτό το πλαίσιο και αρχίζουν να επηρεάζουν τη λειτουργικότητα και τη συμπεριφορά. Ένα από τα πρώτα σημάδια που παρατηρούν οι οικείοι είναι η επίμονη δυσκολία στη μνήμη. Δεν πρόκειται για ένα απλό το ξέχασα, αλλά για συνεχή επανάληψη των ίδιων ερωτήσεων μέσα στην ημέρα, απώλεια πρόσφατων γεγονότων ή συχνή απώλεια αντικειμένων χωρίς δυνατότητα επανάκτησης. Συχνά συνυπάρχει και αποπροσανατολισμός στον χώρο και στον χρόνο. Γνώριμα μέρη μοιάζουν ξαφνικά ξένα, ο χρόνος μπερδεύεται και η αίσθηση της ημέρας ή της εποχής θολώνει.
Σταδιακά μπορεί να εμφανιστούν δυσκολίες και σε δραστηριότητες που μέχρι τότε γίνονταν αυτόματα. Λογαριασμοί που ξεχνιούνται, μια συνταγή που παλιά μαγειρευόταν εύκολα αλλά τώρα μπερδεύεται, απλές δουλειές που μένουν στη μέση γιατί το μυαλό μπλοκάρει. Σε άλλες περιπτώσεις, η αλλαγή φαίνεται περισσότερο στη συμπεριφορά. Άνθρωποι που ήταν ήρεμοι γίνονται πιο ευερέθιστοι ή νευρικοί, ενώ άλλοι αποσύρονται και χάνουν το ενδιαφέρον τους για πράγματα που παλιά τους ευχαριστούσαν. Μερικές φορές η αλλαγή είναι πιο ήπια. Αποφεύγουν τις εξόδους, δυσκολεύονται να παρακολουθήσουν μια συζήτηση ή φοβούνται μήπως εκτεθούν.
Ένα ακόμη πρώιμο σημάδι σχετίζεται με την ομιλία. Μπορεί να σταματά στη μέση μιας πρότασης επειδή δεν βρίσκει τη λέξη, να την περιγράφει αντί να τη λέει ή να χρησιμοποιεί λέξεις που δεν ταιριάζουν στο νόημα. Επιπροσθέτως, η κρίση μπορεί να επηρεαστεί. Επιλογές που δεν ταιριάζουν στον χαρακτήρα του ατόμου, όπως απρόσεκτη διαχείριση χρημάτων, ευκολία στο να πέφτει θύμα απάτης ή ακατάλληλη ένδυση για τον καιρό, αποτελούν σημάδια που χρειάζονται προσοχή. Σε κάποιες περιπτώσεις εμφανίζεται καχυποψία ή η πεποίθηση ότι άλλοι του κλέβουν πράγματα, ενώ απλώς έχουν μετακινηθεί.
Εδώ χρειάζεται να γίνει μια σημαντική διάκριση. Η κατάθλιψη συχνά συνδέεται άμεσα με τη γενικότερη παραίτηση, με αποτέλεσμα να συγχέεται ως εκδήλωση πρώιμων σταδίων άνοιας. Προκαλεί σύγχυση, δυσκολίες στη μνήμη, απόσυρση από κοινωνικές σχέσεις και απώλεια ενδιαφέροντος. Πολλές φορές ο άνθρωπος φαίνεται αφηρημένος και χαμένος με απλανές βλέμμα, ενώ στην πραγματικότητα έχει βυθιστεί σε μια καταθλιπτική κατάσταση που μπορεί να αντιμετωπιστεί. Γι’ αυτό η σωστή αξιολόγηση είναι καθοριστική, ώστε να ξεκαθαρίσει τι πραγματικά συμβαίνει.
Οι οικείοι χρειάζεται να ανησυχήσουν όταν οι αλλαγές δεν είναι περιστασιακές ή τυχαίες, αλλά επιμένουν και γίνονται πιο έντονες με τον χρόνο. Όταν επηρεάζουν την καθημερινή λειτουργία, όταν το άτομο αποφεύγει δραστηριότητες που αγαπούσε ή προσπαθεί να καλύψει τις δυσκολίες του με δικαιολογίες και απομάκρυνση. Αν αυτή η εικόνα διαρκεί πάνω από δύο με τρεις μήνες, η αξιολόγηση από ειδικό είναι το πιο ασφαλές επόμενο βήμα.
Τέλος, είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι η αξιολόγηση δεν σημαίνει απαραίτητα διάγνωση άνοιας. Πολλά συμπτώματα μπορεί να σχετίζονται με άγχος, κατάθλιψη, παρενέργειες φαρμάκων, μεταβολικές διαταραχές ή έντονη κόπωση. Η έγκαιρη διερεύνηση βοηθά να ξεκαθαρίσει η εικόνα και, αν χρειάζεται παρέμβαση, να υπάρξει ένα πλάνο από νωρίς ώστε ο άνθρωπος και η οικογένειά του να νιώσουν ανακούφιση και ασφάλεια.
